نوروز

نوروز بزرگ‌‌ترین، زیباترین و ارزشمندترین جشن ایرانی است که از دوران کهن به جای مانده و همچنان مانند گذشته در شکوه هر چه تمام‌تر اجرا می‌شود. جشن‌های نوروزی طولانی‌ترین جشن‌های ایرانی به شمار می‌روند و نزدیک به سه هفته به درازا می‌انجامند.


گرچه جشن نوروز با عنوان رسمی "روز بین‌المللی نوروز و فرهنگ صلح"، در مقر سازمان ملل به رسمیت شناخته شده و به نام ایران به ثبت در فهرست میراث ناملموس جهانی درآمده، با این حال افرون بر کشورمان در بسیاری از کشورهای جهان نیز برگزار می‌شود. افزون‌بر ایران، تاجیکستان، روسیه، قرقیزستان، قزاقستان، سوریه، کردستان، گرجستان، آذربایجان، آلبانی، چین، ترکیه، ترکمنستان، هند، پاکستان و ازبکستان از جمله کشورهایی هستند که نوروز را جشن می‌گیرند و به این مناسبت در تقویمشان تعطیل رسمی است.


پیشینه جشن نوروز

نوروز نخستین روز بهار به شمار می‌رود. این روز دقیقا برابر با آغاز سال نوی خورشیدی است و لحظه تحویل سال زمانی است که خورشید از وضعیت برج حمل عبور می‌کند و اعتدال بهاری آغاز می شود. پژوهشگران، باستان‌شناسان، تاریخ‌دانان و اندیشمندان هنوز بر سر مبدا پیدایش جشن نوروز به اتفاق نظر نرسیده‌اند. آنچه مسلم است اینکه جشن نوروز از دوران کهن در فرهنگ ایرانیان وجود داشته و همچنان نیز باشکوه پیشینش به اجرا در می‌آید.


گروهی از پژوهشگران با استناد به شاهنامه فردوسی و دیگر منابع، آغاز پیدایش جشن نوروز را همزمان با روزی می‌دانند که جمشید به پادشاهی رسید. جمشید یکی از پادشاهان ایرانی پیش از تاریخ به شمار می‌رود و اعتقاد بر این است که در زمان حکمرانی او تمامی پلیدی‌ها و زشتی‌ها از بین رفته بودند، ولی سرانجام وی به دلیل خودپسندی نابود شد. گروهی نیز بر این باورند که زمان تولد زرتشت برابر با نخستین روز بهار بوده، از این رو جشن نوروز به وجود آمده و منشا جشن‌ها نوروزی به میلاد این پیامبر باز می‌گردد.


گروهی نیز براین باورند که جشن نوروز ، روز پیروزی کاوه آهنگر بر ضحاک ماردوش بوده است. با بررسی در دوران‌های مختلف تاریخ ایران، درمی‌یابیم که جشن نوروز در هر دوره‌ای عزیز و ارزشمند بوده و هر ساله با شکوه و آداب ویژه‌ای برگزار می‌شده است. جشن نوروز بین اقوام مختلف ایرانی با تفاوت‌های اندکی در جزئیات اجرا می‌شود.


با این حال ارکان جشن نوروز در میان تمام ایرانیان یکسان است. خانه‌تکانی، خرید نوروزی، چهارشنبه‌سوری، سفره هفت‌سین، لحظه تحویل سال، شب سال نو و سیزده‌به‌در از جمله پایه‌های اصلی جشن نوروز به شمار می‌روند که در میان تمامی ایرانیان به رسمیت شناخته شده و اجرا می‌شوند. تفاوت تنها در جزئیات اجرای این پایه‌هاست.


خانه تکانی

ایرانیان باستان براین باور بودند که هنگام تحویل سال، باید محل زندگی‌شان در تمیزترین حالت ممکن باشد. از این رو با شروع اسفندماه و گرایش هوا به گرمی، اندک اندک به نظافت خانه‌های خود می‌پرداختند. شستنی‌ها را می‌شستند. دیوارها و سقف دود‌گرفته خانه‌هایشان را که بخاری‌های هیزمی زمستانی تیره و تار کرده بود، تمیز و سفید می‌کردند. وسایل شکسته، غیر قابل استفاده و اضافه را از خانه بیرون می‌بردند. محل نگهداری چهارپایانشان را تمیز و آن‌ها را تیمار می‌کردند.

همه این جزئیات تا چهارشنبه سوری به درازا می‌‌کشید و به مجموعه فرآیند نظافت و ساماندهی به امور زندگی"خانه‌تکانی" می‌گفتند. امروزه نیز به رسم گذشته، ایرانیان پیش از نوروز به خانه‌تکانی می‌پردازند. زنان نقش اصلی در این مراسم دارند و مدیریت و گاه اجرای خانه‌تکانی بر دوش آنها قرار دارد. نظافت پنجره‌ها و شیشه‌ها، شستن پرده‌ها، لوازم خواب، شستن فرش و مبل‌ها، گردگیری دیوارها، نظافت و مرتب کردن کمد‌ها، کابینت‌ها و کشوها از جمله جزئیات خانه‌تکانی به شمار می‌روند که امروزه بخشی از آنها به عهده شرکت‌های خدماتی سپره می‌شوند.


خانه‌تکانی در سطح شهرهای ایران نیز انجام می‌شود. متولیان شهری، تابلو‌های راهنمایی و رانندگی را دستمال می‌کشند. جدول‌های کنار خیابان را می‌شویند و مجدد رنگ‌آمیزی می‌کنند. پرچم‌های رنگی در نقاط مختلف شهرها برافراشته می‌کنند، فضاهای سبز هرس و گلکاری می‌شوند و شهر با همه ابعاد خودش انتظار آمدن وروز جشن نوروز را می‌کشد.


خرید نوروزی

بخش بزرگی از هیجان و شادی جشن نوروزی مربوط به خرید و بازارهای دم عید است. ایرانی‌ها تلاش می‌کنند در سال جدید همه چیز را نو کنند. از وسایل خانه گرفته تا رخت و لباس. در اسفندماه اغلب خانواده‌های ایرانی در تکاپوی خرید هستند و این موضوع به اندازه‌ای در فرهنگ عمومی نمود دارد که برای تحقق آن در قانون کار ایران، ردیف بودجه‌ای جداگانه‌ با عنوان عیدی و پاداش در نظر گرفته شده است و همه شاغلین تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی برای خرید‌های نوروزی‌شان مبلغی به عنوان "عیدی" دریافت می‌کنند.


بازارهای دم عید هیجان‌انگیز است. همه در تکاپو هستند و لبخند می‌زنند. در بازارها همه چیز فروخته می‌شود. از وسایل خانه گرفته تا رخت و لباس و ماهی قرمز و گلدان‌های گل طبیعی و ماهی تازه برای شام مخصوص شب عید. آوازه‌خوانان دوره‌گرد در بازارها حضور دارند. نغمه‌های شاد می‌نوازند و ترانه‌های طرب‌آور و ریتمیک فولکلور می‌خوانند.


موج شادی و انرژی مثبت از همه جا احساس می‌شود و بوی اسپند در خنکای هوای دلچسب اسفندماه حس و حال بهتری به خرید‌های نوروزی می‌دهد. در مراکز اصلی خرید، می‌توانید حاجی فیروز را ببینید که با رویی سیاه و لباسی نارنجی داریه می‌زند، می‌رقصد و آواز می‌خواند. بازارهای نوروزی تا آخرین شب سال ادامه پیدا می‌کند. آجیل که یکی از ارکان اصلی پذیرایی نوروزی است، در این بازارها خریداری می‌شود.


چهارشنبه سوری

چهارشنبه‌سوری در واقع آغاز رسمی جشن‌ نوروز به شمار می‌رود. در غروب آخرین سه‌شنبه سال، ایرانیان باستان آتش می‌افروختند. با بوته‌های کوچک خار و خاشاک به فاصله چند متر از همدیگر کپه‌های کوچک آتش برمی‌افراشتند و شادی‌کنان دور آتش به رقص و پایکوبی می‌پرداختند و از روی بوته‌های شعله‌ور می‌پریدند. آتش نزد ایرانیان باستان عنصری مقدس بود. زیرا آن را قوی‌ترین نشانه فیزیکی وجود اهورامزدا می‌پنداشتند.

از این رو در اغلب جشن‌های باستانی آتش حضور دارد. این رسم با اندکی تفاوت در جزئیات همچنان به اجرا در می‌آید. چهارشنبه سوری در زمان حاضر همراه با استفاده از وسایل محترقه و آتش بازی انجام می‌شود. یکی از شعرهایی که از دیرباز در چهارشنبه‌سوری خوانده می‌شود، ترانه فولکلور "سرخی تو از من، زردی من از تو" است. در واقع ایرانیان با خواندن این شهر همراه با پریدن از روی شعله‌ها، آرزو می‌کنند که بیماری‌های جسمی و روحی و هرآنچه سبب زردی و پژمردی‌شان می‌شود در آتش بسوزد و از بین برود و در ازایش گرما، انرژی، حرارت و قدرت آتش نصیبشان شود.


در بعضی شهرها چارشنبه سوری با قاشق‌زنی همراه است. در این مراسم کودکان و جوانان دم بخت با پوشاندن چهره خود و پوشیدن لباس مبدل، به در منزل دوستان، همسایه‌ها و فامیل می‌روند و کاسه خالی‌شان را به سوی صاحب‌خانه دراز می‌کنند و صاحب خانه از آجیل و شکلات‌های مخصوص نوروز در کاسه‌ها می‌ریزد و همراه با خنده و شوخی به صاحبانش باز می‌گرداند.

در بعضی مناطق نیز مراسم فال‌گوش و کوزه شکستن همچنان اجرا می‌شود. در این رسم، قدیمی‌ترین کوزه خانه را از بالای پشت بام به پایین پرتاب می‌کنند و اعتقاد دارند با شکستن کوزه قدیمی، غصه‌ها و مشکلات از بین می‌رود و فراموش می‌شود. در بعضی از شهرهای ایران نیز برای این روز آش یا شیرینی مخصوص می‌پزند.


سفره هفت‌ سین

هفت‌سین سفره‌ای است که از پیش از آغاز سال نو بر زمین می‌گسترانند و خوراکی‌های ویژه‌ای رویش قرار می‌دهند. هفت‌سین را می‌توان اصلی‌ترین بخش جشن نوروز معرفی کرد. هفت خوراکی که ریشه گیاهی دارند و نامشان با حرف سین آغاز می‌شود از جمله ضروریات این سفره هستند. اجداد باستانی ایرانیان از دو هفته مانده به جشن نوروز ، روی ستون‌های خشتی بذر انواع مختلفی از گیاهان را پرورش می‌دادند و انتظار می‌کشیدند تا بذرها جوانه بزنند و سبز شوند.


بذری که بهتر از دیگران جوانه می‌زد و رشد می‌کرد به عنوان گیاه اصلی آن سال برای کشاورزی انتخاب می‌شد. از این رو سبزه سبز کردن یکی از آداب پیشواز جشن نوروز به شمار می‌رود و سبزه یکی از هفت‌سین‌هاست. سمنو ماده‌ای است که از جوانه گندم می‌پزند و روی هفت سین قرار می‌گیرد. سنجد، سرکه، سماغ، سیر، سیب نیز از دیگر اجزای هفت‌تایی خانواده سفره‌های نوروزی ایرانیان هستند و هر کدام به عنوان سمبل و نشانه‌ای روی سفره قرار می‌گیرند.


تخم‌مرغ‌های آبپز شده رنگارنگ و منقش از دیگر اجزای هفت‌سین هستند که به نشانه بارآوری روی سفره قرار داده می‌شوند. آینه، کتاب، شمع و گل سنبل از دیگر مواردی هستند که روی سفره قرار می‌گیرند. سفره را از پارچه‌های فاخر و سنتی ایرانی انتخاب می‌کنند. امروزه سفره‌های ترمه محبوبیت بیشتری دارند. اما قانونی برای انتخاب جنس سفره وجود ندارد و سلیقه افراد، مهم‌ترین عامل انتخاب به شمار می‌آید.


از پیش از نو شدن سال هر خانواده در بهترین مکان خانه‌اش سفره نوروزی را می‌گستراند. مدیریت این موضوع بر دوش بانوی خانه است و اعضای خانواده درباره چیدنش همیاری می‌کنند. قاعده کلی این است که سفره تا پایان جشن‌ نوروز، یعنی روز سیزده‌به‌در گسترده بماند. با این حال امروزه به دلیل کوچک شدن مساحت خانه‌های ایرانیان، سفره را زودتر از زمان موعود جمع می‌کنند.


لحظه تحویل سال

هنگام تحویل سال، اعضای خانواده دور سفره می‌نشینند. در دل آرزوهای خوب برای همدیگر می‌کنند و به محض نو شدن سال، به همدیگر تبریک می‌گویند و یکدیگر را در آغوش می‌کشند. در گذشته با صدای توپ و شلیک گلوله‌های تفنک شکاری لحظه تحویل سال را مشخص می‌کردند. امروزه این رسم تقریبا از بین رفته و لحظه تحویل سال از رادیو و تلویزیون ملی اعلام می‌شود. در شهرها نیز جشن نوروز نمود بیرونی دارد و نشانه‌های آن را می‌توان تماشا کرد. مسئولان و مدیران شهری، در اغلب میدان‌های مهم شهرهای ایران، هفت‌سین می‌گسترانند و شهر چهره نوروزی به خود می‌گیرد.


شب سال نو

اغلب ایرانی‌ها در نخستین شب سال نو در منزل بزرگ خانواده جمع می‌شوند. شام مخصوص این شب سبزی پلو با ماهی است و آماده سازی و سرو آن مقدمات ویژه‌ ای دارد.


دید و بازدید

شاید بپرسید دقیقا در جشن نوروز چه اتفاقی می‌افتد؟ دید و بازدید در حجم زیاد و با آداب خاص. این پاسخ سوالتان است. بلافاصله پس از نو شدن سال ، دید و بازدیدها آغاز می‌شود. رسم بر این است که افراد کوچکتر خانواده به دیدن بزرگترها بروند. مثلا فرزندان به دیدن والدین خود می‌روند. نوه‌ها راهی خانه مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها می‌شوند تا فرارسیدن سال جدید را به همدیگر تبریک بگویند. این دید و بازدیدها تا پایان روز دوازدهم فروردین ادامه پیدا می‌کند.


روزهای پایانی مخصوص دید و بازدید افرادی است که نسبت‌های خانوادگی دورتری از همدیگر دارند. یکی از نکات مهم درمهمانی‌های جشن نوروز ، پس دادن بازدید است. یعنی اگر فرضا شخصی به منزل خاله خودش رفت تا عید را به او تبریک بگوید، چند روز بعد همان خاله به منزل خواهرزاده‌اش می‌رود تا نوروز را متقابلا به او تبریک بگوید. این رفتار نوعی احترام تلقی می‌شود. نکته مهم دیگر اینکه افراد سعی می‌کنند تا با لباس‌های نو به دید و بازدید عید بپردازند. خرید پوشاک نو یکی از مقدمات پیش از فرا رسیدن جشن نوروز به شمار می‌رود.


در دید و بازدید چه اتفاقی می‌افتد؟

ایرانی‌ها افرادی تعارفی هستند و تعارفات کلامی بخشی از فرهنگ ایرانیان را تشکیل می‌دهد. مراسم دید و بازدید جشن نوروز نیز همراه با این تعارفات است. جملاتی مانند: سال نو مبارک، صد سال به از این سال‌ها، همیشه به شادی، امیدوارم همیشه زنده باشید و .... از جمله تعارفات مرسوم در نوروز به شمار می‌آید. میزبانان نوروزی، از مهمانانشان با خوراکی‌های مخصوص پذیرایی می‌کنند. شیرینی یکی از این خوراکی‌هاست که در همه شهرها و روستاهای ایران استفاده می‌شود.


خانم‌های کدبانو شیرینی جشن نوروز را خودشان تهیه می‌کنند. بسیاری از افراد نیز ترجیح می‌دهند شیرینی را از قنادی‌ها خریداری کنند. آجیل نیز یکی دیگر از خوراکی‌های مخصوص جشن نوروز به شمار می‌رود. آجیل ترکیبی از چند نوع تخمه، پسته، انواع مختلف بادام و فندق است. میوه نیز از دیگر خوراکی‌هایی است که مهمانان باید در دید و بازدیدها بخورند. نخوردن هر کدام از این موارد نوعی بی احترامی تلقی می‌شود.


پایه ثابت دید و بازدیدها، عیدی است. عیدی به هدیه یا مبلغی پول می‌گویند که میزبان به مهمانش تقدیم می‌کند. هر چه نسبت میزبان و مهمان نزدیک‌تر باشد، عیدی ارزشمند‌تر تهیه می‌شود. در بسیاری از موارد، میزبان تنها به فرزندان خردسال مهمانش عیدی می‌دهد. عیدی‌ها امروزه اغلب به اسکناس تبدیل شده‌اند. در شهرهای کوچکتر و روستاها، میزبان هدیه‌هایی از جمله تخم‌مرغ رنگی و گردو را برای عیدی دادن به بچه‌های مهمان در نظر می‌گیرد.


سیزده‌ به‌ در

سیزده به در سیزدهمین روز سال جدید و پایان جشن‌ نوروز به شمار می‌رود. این روز انحصارا باید در بیرون از خانه سپری شود. ایرانیان در این روز بساط پک‌نیک را آماده می‌کنند و به دشت و صحرا سفر روند و روز خود را آنجا می‌گذرانند. از رسوم مخصوص این روز، رها کردن سبزه‌های سفره هفت سین در آب‌های روان است. افراد مجرد به نیت پیدا کردن جفت مناسب، سبزه‌ها را گره می‌زنند، اشعار فولکلور می‌خوانند و آن را در آب روان رها می‌کنند. با غروب آفتاب، ایرانی‌ها به خانه‌ها خود باز می‌گردند و جشن‌ نوروز رسما پایان پیدا می کند.


مکان های شرکت در رویداد نوروز؟

جشن نوروز ارتباط مستقیمی با نسب‌ها و پیوند‌های خانوادگی دارد. بنابراین گرچه مظاهر و نمود‌هایش از جمله سفره‌های هفت‌سین و نظافت و زیباسازی فضاهای شهری در سطح شهرها دیده می‌شود، اما نمی‌توانید آنچه در جشن نوروز اتفاق می‌افتد را جز درون خانواده‌های ایرانی تماشا کنید. شما اگر یک گردشگر خارجی باشید، با گردش در شهرها به عمق اتفاق فرهنگی که در جشن نوروز می‌افتند نمی‌توانید دست پیدا کنید. بنابراین پیشنهاد می‌کنیم چند روزی را در خانه‌های خوشه‌سار بومگردی اقامت کنید. با اقامت در این خانه‌های سنتی، شما میهمان مدیر خانه می‌شوید و می‌توانید جزئیات فرهنگی جشن نوروز را از نزدیک و بهتر درک کنید.


البته بهتر است این موضوع را نیز در نظر بگیرید که در بسیاری از نقاط ایران، مردم هنگام تحویل سال در مکان‌های عمومی دور همدیگر جمع می‌شوند و به صورت دسته جمعی سال را نو می‌کنند. حرم امام رضا در مشهد، حافظیه در شیراز، تخت جمشید در شیراز و مقبره کوروش کبیر در شیراز و همچنین همه امامزاده‌های شهرهای مختلف ایران، از جمله مکان‌های مشهوری هستند که مردم در آن‌ها جمع می‌شوند و به صورت گروهی سال را نو می‌کنند.


بلافاصله بعد از نو شدن سال، شهروندانی را خواهید دید که همدیگر را در آغوش کشیده‌اند و بدون آنکه یکدیگر را بشناسند صمیمانه تبریک می‌گویند و برای همدیگر آرزوهای خوب می‌کنند. همچنین در همه هتل‌ها، ترمینال‌ها، فروشگاه‌ها، بیمارستان‌ها و .... می‌توانید سفره هفت سین را ببینید. همانگونه که در کریسمس، درخت کاخ تزئین شده همه جا حضور دارد.


هشدارها

1- چهار روز نخست فروردین و 3 روز آخر آن تعطیل رسمی است. همچنین از 28 اسفند، یعنی دو روز مانده به شروع سال نو، تعطیلات آغاز می‌شود.  بنابراین ادارات، سفارت‌خانه‌ها، مراکز دولتی و بسیاری از خدمات اداری و دفتری غیر ضروری را باز و فعال نخواهید دید.

2- شام رسمی سال نو، سبزی پلو و ماهی است که به سبک ایرانی تهیه می‌شود و اغلب تیغ دارد. هنگام خوردن ماهی مراقب باشید.

3- حاجی فیروزها گدا نیستند؛ بلکه هنرمندان دوره‌گرد هستند که در محله‌های مختلف شهر اجرا می‌کنند. مزد هنرشان را به آن‌ها پرداخت کنید.

4- حتما از بازارهای شب عید دیدن کنید و به جزئیات فرهنگی روابط ایرانیان دقیق شوید.

5- اگر شخصی به شما عیدی داد بپذیرید. نگرفتن عیدی و رد کردن آن توهین بزرگی به عیدی دهنده به شمار می‌آید.


پیشنهاد می‌کنیم خواندن این صفحات را از دست ندهید: یلداآئین گلابگیری