مراسم عزاداری عاشورایی

مراسم عزاداری محرم به ویژه روزهای عاشورا و تاسوعا از بزرگترین مراسم عمومی و خیابانی در ایران به شمار می‌رود. این مراسم در همه شهرها و روستاهای شیعه‌نشین ایران به صورت بسیار وسیع و فراگیر و در اوج شکوه و ابهت اجرا می‌شود و اهمیت آن تا اندازه‌ای است که بانیان مراسم عزاداری محرم و مردم شرکت کننده برای برگزار کردن آن از مدت‌ها پیش برنامه‌ریزی می‌کنند و به همین مناسبت، نوارسیاه رنگ عزا روی کلیه شبکه‌های تلویزیونی و حتی نشریات قرار می‌گیرد. بعد از نوروز، مراسم عزاداری محرم مردمی‌ترین آئین میان ایرانیان به شمار می‌رود.


پیشینه

مراسم دهه محرم برای یادبود شهادت سومین امام شیعیان و یارانش برگزار می‌شود. امام حسین ع یکی از نوادگان پیامبر اسلام به شمار می‌رود که به قصد برپایی حکومت جدید قصد داشت به کوفه هجرت کند. در پی این تصمیم، همراه با خانواده و 72 نفر از یاران و نزدیکانش در محلی به نام کربلا با سپاه معاویه وارد جنگ شد و توسط شخصی به نام یزید به شهادت رسید. از آن تاریخ تاکنون ایرانیان از روز آغاز هجرت ایشان تا روز شهادتشان را به عزاداری می‌پردازند و با مراسم ویژه‌ای ارادتشان به خاندان پیامبر را اعلام و بیزاریشان را از دشمنان آن‌ها ابراز می‌کنند.


کلیات مراسم مراسم عزاداری محرم در همه شهرها و روستاهای شیعه‌نشین ایران به یک صورت برگزار می‌شود. با این حال هر شهر و دیاری جزئیات مخصوص به خود را در این مراسم وارد کرده است. عمده آئین‌هایی که در عزاداری دهه محرم اجرا می‌شود شامل موارد زیر است. گفتنی است که همه این مراسم الزاما در همه شهرها اجرا نمی‌شود.


تشت گذاری

تشت‌گذاری از جمله مراسمی است که پیش از آغاز مراسم عزاداری محرم اجرا می‌شود و اغلب در منطق ترک‌نشین ایران به اجرا درمی‌آید. در این مراسم که 3 روز پیش از آغاز محرم اجرا می‌شود، افرادی که سقا نام دارند با کوزه‌هایی بر دوش دور محل برگزاری مراسم را می‌پیمایند و افرادی نوحه‌خوان و رجزخوان او را همراهی می‌کنند. سقا آب را در تشت می‌ریزد. عزادارن به عزاداری می‌پردازند و از آب به عنوان تبرک می‌نوشند. می‌گویند در جریان ماجرای کربلا، در روز 27 ذی‌الحجه سپاه حر راه را بر امام حسین و کاروانش بستند. امام حسین ع اما دستور دادند تا آب مشک‌ها را در تشت بریزند تا اسب‌‌های سپاه دشمن سیراب شوند و سپاهیان نیز خستگی در کنند. آئین تشت‌گذاری نمادی از انسان‌دوستی و جوانمردی امام حسین ع به شمار می‌رود.

نخل گردانی

نخل‌گردانی یکی از قدیمی‌ترین مرایم مذهبی مرتبط با عاشورا به شمار می‌آید. قدیمی‌ترین نخل ایران در یزد و در کنار تکیه امیرچخماق قرار دارد، هر ساله در محرم، در حالی که سیاه‌پوش شده بین عزاداران گردانده می‌شود. نخل جعبه‌ای چوبی به شکل سرو است که ایرانیان اعتقاد دارند نمادی از تابوت امام حسین (ع) به شمار می‌رود. از این رو احترام ویژه‌ای برای آن قائل هستند.

نذری دادن

نذری دادن جز لاینفک مراسم عزاداری محرم به شمار می‌رود. نذری‌ها برای حاجت‌ روا شدن تهیه می‌شوند. نذری‌ها شامل طیف وسیعی از خوراکی‌ها از نوشیدنی گرفته تا غذای اصلی و پیش‌غذا می‌شوند. این خوراکی‌های اهدایی اغلب در ظروف یکبار مصرف میان عزاداران تقسیم می‌شوند.


قربانی کردن چهارپایان حلال گوشت

بسیاری از افراد حاجت‌مند یا آن‌هایی که به آرزوهای مهم خود رسیده‌اند، در مراسم عزاداری محرم به قربانی کردن چهارپایان اقدا می‌کنند. این موضوع نوعی ادای دین و سپاس‌گزاری به شمار می‌آید. قربانی‌ها معمولا در مساجد، تکیه‌ها و حسینه‌ها سربریده می‌شوند و یا هنگام حرکت دسته عزاداری خاصی، در مسیر حرکت عزاداران تقدیم می‌شوند. گاهی نیز قربانی را در پیشگاه نخل یا علم ویژه‌ای سر می‌برند.


دسته‌روی

عزاداری روز عاشورا با دسته‌روی معنا و مفهوم پیدا می‌کنند. در گذشته از شب اول محرم، هیات‌های عزاداری به خیابان‌ها می‌آمدند و با حرکاتی نمایشی و موزون به عزاداری می‌پرداختند. امروزه به دلیل محدودیت‌های ترافیکی این مراسم از شب ششم به بعد در خیابان‌ها آغاز می‌شود. دسته‌روی در شهرها و روستا‌های ایران با اندکی تفاوت در جزئیات به اجرا درمی‌آید. بعضی از مناطق در دسته‌ها سینه می‌زنند.


در بعضی از مناطق عزاداری دسته‌ها با زنجیر صورت می‌گیرد. عزاداران بعضی دیگر از شهرها و روستا‌ها با پای برهنه به دسته‌روی می‌پردازند. برخی دیگر سر و روی خود را به نشانه عزا گِلی می‌کنند و کاه بر سر می‌پاشند. در اغلب نقاط ایران، دسته‌ها از آلات موسیقی کوبه‌ای استفاده می‌کنند. طبل و سنج و دمام از جمله این آلات موسیقی به شمار می‌آیند. مداحی و نوحه‌خوانی نیز جز لاینفک دسته‌های مراسم عزاداری محرم به شمار می‌آید. در پیشاپیش دسته‌های عزا چلچراغ‌ها، علم‌ها و – در بعضی از شهرها نخل- به حرکت درمی‌آید. مجموعه جزئیات دسته‌روی‌ها، محرم را به مراسمی دیدنی و جالب توجه تبدیل کرده است.

تعزیه

تعزیه قدیمی‌ترین هنر نمایشی- مذهبی ایرانی به شمار می‌رود و از نمونه‌های والای ادبیات شفاهی و نمایش آئینی است. تعزیه روایتی نمایشی از واقعه کربلا است که در آن افراد در نقش قهرمانان کربلا حاضر می‌شوند. لباس‌های مخصوص برتن می‌کنند و با کمک وسایلی مانند کلاه‌خود و زره و شمشیر و اسب روی صحنه گوشه‌هایی از واقعه کربلا را به تصویر می‌کشند. دیالوگ‌ها در تعزیه به صورت مرثیه سرایی و نوحه‌خوانی به اجرا در می‌آید. تعزیه با نام هنرهای نمایشی در فهرست میراث معنوی یونسکو به ثبت درآمده.

شیرخوارگان حسینی

جمعی از کشته‌شدگان حادثه عاشورا کودکان بودند. حضرت رقیه 3 ساله و حضرت علی‌اصغر شش ماهه - دختر و پسر امام حسین ع- از مشهورترین کودکانی هستند که بر اثر حادثه کربلا جانشان را از دست دادند. به یاد این کودکان مراسمی به عنوان شیرخوارگان حسینی در شهرها و روستاهای ایران در یکی از روزهای دهه اول محرم برگزار می‌شود.


این مراسم اختصاصا به منظور بزرگداشت حضرت علی اصغر اجرا می‌شود. ماران همراه با کودکان کوچک خود در این مراسم شرکت می‌کنند. خواباندن کودکان در گهواره، پوشاندن لباس‌های عربی و سبز رنگ به بچه‌ ها، بستن سربند با ذکرهای مذهبی و همچنین خواندن لالایی‌های پرسوز و گداز برای بچه‌ها از جزئیات این مراسم به شمار می‌رود. پرونده مراسم شیرخوارگان حسینی برای ثبت در فهرست میراث معنوی به یونسکو ارسال شده است.


در محرم چه اتفاقی می افتد؟

از چند روز مانده به آغاز مراسم عزاداری محرم ، اغلب ایرانی‌ها چه آن‌هایی که بانیان مراسم عزا هستند و چه افرادی که در این مراسم شرکت می‌کنند، برای مراسم عزاداری محرم آماده می‌شوند. نخستین اقدام، سیاه‌پوش کردن شهرها و روستاههاست. متولیان مساجد و مسئولین شهری و همه ارادتمندان خاندان نبوت مسئول و مجری آماده کردن شهرها برای آغاز دهه محرم هستند. آنها پرچم‌های سیاه را بر آسمان تمام شهرها و روستاهای ایران به اهتزاز در می‌آورند.

نوارهای سیاه منقش به مرثیه‌های پر سوز و گداز دورتادور دیوارهای حسینیه‌ها و مساجد نصب می‌کنند و خودشان نیز به مناسبت عزاداری، رخت سیاه برتن می‌پوشند. از شب اول محرم مراسم آغاز می‌شود. بعد از اذان مغرب و عشا، افراد در مساجد جمع می‌شوند. مداح به بیان ذکر مصیبت و مداحی می‌پردازد و افراد حاضر در مراسم، بصورت ریتمیک و منظم سینه می‌زنند. مراسم به صورت جداگانه برگزار می‌شود و محل عزاداری بانوان و آقایان از یکدیگر سوا است.


در شب‌های نخست محرم به دلیل محدودیت‌های شهری دسته‌روی انجام نمی‌شود. از شب ششم محرم دسته‌روی‌ها آغاز می‌شود. دسته‌روی در واقع نوعی کارناوال عزاداری به شمار می‌رود که آداب خاصی دارد. افراد عزادار در ردیف‌های طولی و با فاصله منظم از همدیگر در خیابان‌ها به حرکت در می‌آیند. مداح، نوحه‌خوانی می‌کند و عزاداران سینه و زنجیر می‌زنند. هماهنگی میان حرکات پا و دست و زنجیرهای عزاداران بسیار دیدنی و هیجان‌انگیز است.


برای افزایش تاثیرگذاری از سازهای کوبه‌ای مخصوص محرم مانند طبل، دمام و سنج استفاده می‌کنند. دسته‌ها درشب‌ها به خیابان می‌آیند و روزها-به جز روز عاشورا- خبری از کارناوال‌های عزا نیست. علم‌ها، چلچراغ‌ها و پرچم‌های عزا به رنگ‌ها سیاه به نشانه ماتم، قرمز به نشانه شهادت و سبز به نشانه خاندان پیامبر پیشاپیش دسته‌های عزا حرکت می‌کنند و گروه‌های انسانی زنجیر زن و سینه‌زن در پی آنها حرکت می‌کنند. گفتنی است فقط مردان در گروه‌های زنجیر و سینه‌زنی شرکت می‌کنند. زنان بصورت غیر منظم در انتهای دسته به حرکت در می‌آیند.


در شب تاسوعا- یعنی شبی که فردایش عاشورا می‌شود- جوانانی با پای برهنه و لباس عزا در شهرها می‌دوند و از مسجدی به مسجد دیگر می‌روند. آن‌ها هنگام دویدن می‌خوانند: مکن ای صبح طلوع. این مراسم که به اختصار "صبح طلوع" نامیده می‌شود، تا هنگام اذان صبح و طلوع آفتاب ادامه دارد. این رسم در بسیاری از نقاط ایران همچنان اجرا می‌شود.


از شب هفتم محرم عزاداری‌ها بسیار مفصل‌تر و طولانی‌تر و پرسوز و گدازتر برگزار می‌شود. نوشته‌های تاریخی گویای آن است که امام حسین در ظهر روز عاشورا بعد از اینکه نمازش را خواند به شهادت رسید. از این‌رو در روز عاشورا یعنی دهمین روز از مراسم عزاداری محرم عزاداری‌ها به اوج خود می‌رسد. دسته‌های عزا در این روز از حوالی ظهر بیرون می‌آیند و در خیابان‌های شهر به عزاداری می‌پردازند. هر دسته‌ای سعی می‌کند گوشه‌ای از حادثه عاشورا را با اجراهای خیابانی به تصویر بکشد.


بنابراین ممکن است کودکان پا برهنه‌ای را پیشاپیش دسته‌های عزاداری ببینید که مردی سرخ‌پوش و غضبناک به صورت نمایشی تازیانه بر پیکرشان می‌زند. گهواره‌ای که درونش را با پارچه‌های سبز پوشانده‌اند و پیشاپیش دسته‌ها حرکت داده می‌شود نیز نماد طفل شیرخواره امام حسین است که با اصابت تیری به گلویش به شهادت رسید. حتی گاه دسته‌های چندتایی شتر را نیز درون شهرها می‌چرخانند. این شترها نماد به اسارت بردن خانواده امام حسین به شام هستند.


در بسیاری از شهرها، در مکان عمومی که همه هیات‌های عزادار در ظهر عاشورا درآن جمع می‌شوند، مراسم آتش زدن خیمه برپا می‌شود. خیمه‌هایی را که از پیش برافراشته‌اند به آتش می‌کشند و با شور و هیجان و تهییج دورتادور خیمه‌های شعله‌ور عزاداری می‌کنند. این خیمه‌ها نمادی از خیمه خانواده امام حسین هستند که بعد از به شهادت رسیدن ایشان توسط سپاه دشمن، به آتش کشیده شدند.

محرم و ادبیات

محتشم کاشانی یکی از معروف‌ترین شاعران پارسی گوی است. نقل شده که وی در صدد بوده شعری بسراید که هرگز از یادها نرود. اما قریحه شاعری با او یاری نمی‌کرده‌. سرانجام شبی در خواب، حضرت فاطمه س مادر امام حسین را می‌بیند که به او می‌گوید از سوز کشته شدن ناجوانمردانه فرزند شعر بگو. محتشم می‌گوید نمی‌توانم و بانو فاطمه س مصرع اول مرثیه معروف و ماندگار ایرانی را به او می‌گوید. محتشم از خواب بیدار می‌شود و شعری می‌گوید که قرنهاست ماندگار مانده و شاهکار این شاعر ایرانی به شمار می‌رود. سالیان دراز است که شعر محتشم، زینت بخش پرچم‌های عزاداری بوده و مداحان مختلفی آن را با سوز و گذار خوانده‌اند.


مکان‌های مراسم عزاداری محرم

برای دیدن مراسم عزاداری محرم نیازی نیست که به مکان خاصی بروید. در تمام شهرها و روستاهای شیعه نشین ایران این مراسم با شور و حال ویژه‌ای برگزار می‌شود. کافیست به دنبال صدای طبل و دمامی که می‌شنوید بروید و دسته‌های عزادار را در خیابان پیدا کنید و به تماشای مراسمشان بایستید.

در ایران مکان‌های مذهبی با اسامی ویژه‌ای از همدیگر تفکیک می‌شوند. وجه مشترک آن ها کاربری مذهبی‌شان است. مساجد، حسینیه‌ها و تکیه‌ها از جمله مراکزی هستند که مراسم عزاداری محرم در آن ها برگزار می‌شود. دسته‌های عزاداری در این مکان‌ها ساماندهی می‌شوند و برای عزا به خیابان ها می‌آیند. همچنین در ساعاتی که دسته‌ها حرکت نمی کنند، افراد درون این مراکز به مراسم عزاداری محرم می‌پردازند. معمولا در روز عاشورا همه دسته‌های عزادار به مکان واحدی می‌روند و در آن تجمع پیدا می‌کند. مسجد جامع هر شهر، مصلی و یا امامزاده‌های مشهور محل این گردهمایی به شمار می روند. بنابراین می‌توانید برای دیدن عزاداری به این مکان‌ها سر بزنید.


نکات ویژه و هشدارها

1- مراسم عزاداری محرم ، ریشه‌های عمیقی در باورهای مذهبی ایرانیان دارد. بنابراین برای شرکت مراسم عزاداری محرم به اعتقادات مذهبی ایرانیان احترام بگذارید و از انجام هر گونه عمل توهین آمیز اجتناب کنید.

2- پوشیدن رنگ‌های شاد و روشن، پوشیدن لباس‌های کوتاه و یا بی آستین، رعایت نکردن حجاب اسلامی، خندیدن به مراسم و اختلال ایجاد کردن در نظم و حرکت دسته‌ها از مصادیق توهین به ارزش‌های مذهبی مرتبط با محرم به شمار می رود.

3- قربانی کردن جز لاینفک محرم به شمار می‌رود. بنابراین اگر نسبت به حقوق حیوانات حساس هستید و باورهای گیاهخوارانه دارید، از دیدن این مراسم اجتناب کنید.

4- نذری‌ها فراهم می‌شوند تا مردم بخورند و بنوشند. این خوراکی‌ها به صورت رایگان در اختیار شرکت کننده‌ها قرار می‌گیرد. بنابراین خجالت را کنار بگذارید و از آن‌ها استفاده کنید.

5- مراسم عزاداری محرم در ایران همراه با صداهای مخصوص ناشی از استفاده از آلات موسیقی کوبه‌ای و نوحه‌خونی و مداحی است. این صدا در تمام شهرها و روستاها طنین انداز می‌شود و به عنوان عرف عمومی پذیرفته شده و کسی این اصوات را آلودگی صوتی تلقی نمی‌کند. اگر به صدا و ساعت خواب خود حساس هستید بهتر است از گوشی‌های مناسب استفاده کنید.

6- عکسبرداری و فیلم‌برداری از مراسم عزاداری محرم مانعی ندارد. به شرط آنکه نظم دسته‌ها را برهم نزنید و همچنین از سه پایه استفاده نکنید.

7- به دلیل حرکت دسته‌ها تردد درون‌شهری با تغییراتی روبه‌رو می‌شود. ممکن است بعضی خیابان‌ها را بسته و یا یک‌طرفه ببینید و یا مدتی پشت ترافیک بمانید. صبور باشید.


پیشنهاد می‌کنیم خواندن این صفحه را از دست ندهید: تعزیه